آزمایشگاه تخصصی معماری سازمانی سرویس گرای دانشگاه رازی

معماری سازمانی چیست؟

ورود فناوری اطلاعات و ارتباطات به سازمانها با تحولات و تغییرات شگرفی همراه است و این امر نیازمند مدیریت منسجم و یکپارچه‌ای است که بتواند ضمن کنترل چنین تحولی، عناصر و مولفه‌های متنوع سازمان را در راستای اهداف راهبردی، هماهنگ و همراستا نمود. سازمانها چگونه ساختار و فرآیندهای خود را با این فناوری هماهنگ نمایند؟ چگونه فرهنگ سازمانی مطابق با حضور فناوری اطلاعات باشد؟ چگونه می‌توان اجزاء و مولفه‌های مختلف سازمان را ضمن عجین شدن با این فناوری، در راستای اهداف سازمان تنظیم و هماهنگ نمود؟

معماري سازماني رویکردی یکپارچه و جامع است که تمامي ابعاد و حوزه های مختلف سازمانی را با نگاه مهندسی تفکیک می‌نماید و معماري وضع موجود و وضع مطلوب را ترسیم و طرح انتقالی را در اختیار سازمان قرار می دهد که اجرای آن منجر به تنظیم و عجین شدن درست فناوری اطلاعات با سازمان می شود.

تاریخچه معماری سازمانی در ایران

شروع رسمی فعالیت های مرتبط با معماری سازمانی در ایران، به سال 82 برمی گردد، زمانی که کمیته فنی معماری اطلاعات ایران – تحت پوشش دبیرخانه شورای عالی اطلاع رسانی- راه اندازی شد و به دنبال آن کسب و ترویج دانش بومی معماری سازمانی در اولویت قرار گرفت، دستاوردهای کمیته فنی (esoa.ir) را میتوان محرک اصلی در نهادینه شدن دانش و تخصص معماری سازمانی در کشور دانست، به گونه ای که بر اساس ارزیابی نهادهای مرجع بین المللی در حوزه معماری سازمانی، جایگاه ایران به رده 9 ام و بالاتر از بسیاری از کشورهای صنعتی رسیده بود. (شکل زیر جايگاه جهاني ايران در بخش معماري سازماني طی سالهای 2005-2004 را نشان می دهد)

رتبه ایران در معماری سازمانی

همزمان با فعالیت های کمیته فنی معماری اطلاعات، در دانشگاه ها نیز اساتید و دانشجویان تحصیلات تکمیلی بر حوزه معماری سازمانی و سپس معماری سرویس گرا متمرکز شدند که حاصل آن بیش از ده ها پایان نامه تحصیلات تکمیلی(دکترا و کارشناسی ارشد) و نزدیک صد عنوان مقاله و پژوهش فنی منتشر شده است.

از اوایل دهه 80 در کنار تحقیقات علمی و فنی، اجرای پروژه های کاربردی برای دستگاه های دولتی و شرکت های خصوصی نیز شروع شد و چندین شرکت معتبر مشاور در حوزه تدوین و اجرای طرح های معماری سازمانی فعال شدند که مشتریان متنوعی از وزراتخانه ها و سازمانهای دولتی تا شرکت های خصوصی و تولیدی داشته اند.

در سال 86 با تاسیس هسته پژوهشی معماری سیستم های اطلاعاتی، فعالیت های پژوهشی و کاربردی حوزه معماری فناوری اطلاعات سازمانی مسنجم تر ادامه یافت. همزمان با گسترش فعالیت های پژوهشی در سایر مراکز علمی کشور، دانشگاه شهید بهشتی موفق شد به عنوان اولین دانشگاه ملی مجوز پذیرش دانشجوی کارشناسی ارشد در رشته معماری سازمانی را از سال 87 کسب نماید و تاکنون هرسال دانشجویان علاقمند در این مقطع پذیرش و پس از گذراندن دروس مختص به معماری سازمانی وارد بازار کار شده اند.

با گسترش فعالیت های پژوهشی و نیز اجرای پروژه های موفق متعدد، سرانجام در سال 90 با حمایت سازمان فناوری اطلاعات ایران، "آزمایشگاه معماری سازمانی سرویس گرا"  با هدف ترویج، آموزش و استانداردسازی متدهای معماری سازمانی سرویس گرا در دانشگاه شهید بهشتی تاسیس شد. این آزمایشگاه بازوی فنی و تحقیقاتی سازمان فناوری اطلاعات محسوب می شود.

در زیسـت بوم طراحی شـده در خصـوص معمـاری فنـاوری اطلاعات سـازمانی در کشـور، پـس از طراحـی و تدویـن چارچــوب و برنامــه ملــی و پیاده ســازی معمــاری ســازمانی در دســتگاههای اجرایــی، الزام اســت نظــارت و ارزیابــی توسـط آزمایشـگاههای معمـاری سـازمانی معتبـر صـورت پذیـرد. در ایـن راسـتا در نظـر اسـت تـا بـا افزایـش کمـی و کیفــی آزمایشــگاههای تخصصــی در نقــاط مختلــف کشــور، ضمــن ارتقــا کیفیــت خدمــات و کاهــش هزینه هــای مربـوط بـر اسـاس اصـول رقابتـی، رشـد و توسـعه فنـاوری اطالعـات در اسـتانهای مختلـف محقـق شـود. بدیــن منظــور تهیــه و تأمیـن محتــوای علمـی و آموزشــی مربوطــه جهـت ایجـاد بســترها و زیرسـاختهای الزم بــرای بهره بـرداری از آزمایشـگاه تخصصـی معمـاری سـازمانی در دسـتور کار قـرار گرفـت کـه در اولیـن گام دانشـگاه رازی کرمانشـاه به عنـوان آزمایشـگاه غـرب کشـور بـا توجـه بـه تمایـل و پیگیـری دانشـگاه مذکـور و اسـتانداری کرمانشـاه انتخـاب گردیـد.

جایگاه آزمایشگاه معماری سازمانی دانشگاه رازی

آزمایشگاه معماری سازمانی دانشگاه رازی یکی از ارکان اصلی در برنامه ملی معماری فناوری اطلاعات کشور می باشد. و اولین آزمایشگاه منطقه ای است که بر اساس این برنامه، ایجاد گردیده است. هدف اصلی از ایجاد این آزمایشگاه این است که بتواند نقش مرجع بودن را در ارزیابی و نظارت بر تدوین و اجرای پروژه های معماری را سازمانی را برعهده گیرد. معهذا، تا کسب جایگاه آزمایشگاه مرجع، می تواند در فعالیت های تدوین و اجرای پروژه های معماری سازمانی، فعال باشد. ضمن اینکه فعالیت های پژوهشی، آموزشی و فرهنگ سازی را همواره در اولویت فعالیت های خود قرار می دهد. جایگاه و رابطه آزمایشگاه با دیگر نهادیهای مرتبط، در شکل زیر دیده می شود.

 

کاربرد معماری سازمانی

افراد مختلف سازمان می‌توانند کاربردهای مختلفی از معماری سازمانی داشته باشند. توصیف‌های موجود در محصولات که عمدتاً به صورت گرافیکی ارائه می‌شوند کمک زیادی به تصمیم‌گیری‌ها، تحلیل‌های راهبردی، ارزیابی و اصلاح فرآیندهای حرفه، ارزیابی و سنجش کارائی، پیش بینی و برنامه‌ریزی تغییرات، ارزیابی هزینه‌ها و غیره می‌نماید. بعنوان نمونه، دیدگاه‌های سطح بالایی چون «دیدگاه برنامه‌ریز» و «دیدگاه مالک» مناسب هیئت مدیره و مدیر ارشد سازمان است چرا که این دو دیدگاه توصیف کننده سرفصل‌های اطلاعاتی، ماموریت‌ها، فرآیندهای کاری، توزیع جغرافیایی مکان‌های سازمانی، ساختار سازمانی، رویدادهای مهم و راهبردهای ماموریتی سازمان هستند. از طرف دیگر، افرادی چون «کارشناسان فناوری اطلاعات»، «طراحان سیستم»، «تحلیل‌گران» و غیره می‌توانند توجه خود را روی محصولات «دیدگاه طراح» متمرکز کرده و به بررسی مواردی چون مدل مفهومی و منطقی داده‌ها، نمودارهای فعالیت، مدل مفهومی شبکه، سلسله مراتب سازمانی، نمودارهای ترتیبی و قواعد کار بپردازند. از لحاظ ماهیت، معماری سازمانی فرآیندی است که پیش از آنکه جنبه فنی داشته باشد، جنبه مدیریتی و عملیاتی دارد. این نسبت بعضاً ۸۰ به ۲۰ عنوان می‌شود.

مزایای معماری سازمانی(فناوری اطلاعات) برای دستگاه های دولتی و شرکت های خصوصی

  • همراستا سازی اهداف و فعالیت های فاوا دستگاه با ماموریت و اهداف سازمانی (کارامدی سازمان)
  • یکپارچگی خدمات، سیستم ها و بانک های اطلاعات سازمانی (یکپارچگی)
  • نگاه جامع در انتخاب راهکارهای فاوا مناسب و متناسب (ERP, BPMS, Portal, ITIL, ISMS,...)
  • مدیریت پذیری و کاهش هزینه های فناوری اطلاعات
  • ارائه خدمات الکترونیکی کارامد و یکپارچه سازمانی به شهروندان

مزایای "معماری سازمانی" در مقیاس کشوری(دولت الکترونیک)

  • نگاه جامع کشوری به راهکارها، استانداردها و فناوری ها
  • هماهنگ سازی معماری سازمان ها با معماری دولت الکترونیک
  • تحقق تعامل پذیری بین سازمانی (e-GIF)
  • کاهش هزینه ها و جلوگیری از دوباره کاری در صنعت فاوا
  • تحقق ارائه خدمات یکپارچه از پنجره واحد به شهروندان
  • زمینه سازی برای پایش متمرکز خدمات الکترونیک دستگاه ها و بهبود مستمر شاخص ها